Category: Uncategorized @isv

🌑 Svadbeny pot: Slěpy žrěbij i rubeže dvora (Čast 1)

V slovjanskoj svadbenoj arhitekturě cěsta za nevěstoju — to ne jest vesela šetnja, ale najopasnějša ritualna ekspedicija kroz čudže, neprědvidimo prostranstvo. Pojezd ženina opuščaje usvojeny svět i vstopaje v tmu pograničja, kde vsaky krok jest tvrdo regulovany, a najmenša pogrěška grozi katastrofoju.

👁 Slěpy žrěbij

Idhuči na pot, učestniki pojezda paradoksalnym sposobom lišajut se svojej voli — nihova cěsta jest prědodrěčena s vyše. V ritualnyh pěsnjah Slovakov Gornjej Nitry procesija krene na slěpo: «Id’ieme, id’ieme, cestičku ňevieme» (Idemo, idemo, cěstičky ne znajemo). U Čehov v Sileziji starši svat (*starosta*) objavjaje, že pravu hyžu ženinu ukazal angel, ktory se javil v sně. A v ruskyh ritualnyh slovah Arhangelskoj guberniji sani ženina v čudže zemlje vodi kunji slěd, ktory vije se kroz tmnu lěsnu gluš (*jedomu*). Ženin ne išče ženu — jego vodet sily, nepodvlastne člověku.

🚪 Ognjena črta

Prvy i najgustějši rubež na cěstě — rodny prag. Prěstupiti go — znači ritualno vyjti iz-pod zaščity svojih prědkov. U Slovakov Honta vsaky iz novobračnyh, opuščajuči dom, izhodi pod protęgnutoju nogoju najblizšego rodinnika, ktory stal v dverjah, ravno kako by fizično rodil se iznova. Sěverni Bolgari i Hrvati Dalmacije na oproštaj cělujut prag i dverny ram, a arhangelski pomorci strogo slědet, da by nevěsta prěkročila črtu točno pravoju nogoju. Črnogorsky ženin prěd odhodom daže padaje na kolěna prěd pragom za blagoslovjajuču molitvu, priznavajuči težost prědstojęčego prěhoda.

⚔ Vzetje čudžih vrat i odkup za prějezd

Kogda pojezd dostiga doma nevěsty, čudži svět srětaje go neprijazno — vrata sut tvrdo zamknjene. To jest granica, ktoru ne možno prosto prěkråčiti, nju trěba prolamati ili kupiti. V Bělorusiji svadbeniki berut dvor pravym fizičnym šturmom, a v Permskoj guberniji odkupujut pravo prějezda od ljudij, ktori doslovno lęgajut pod vrata, zagradžajuči pot svoimi tělami. V Smolenskom kraju tudži sělčani takože tvrdo zamykajut vrata, trěbujuči surovy odkup za prějezd. Odkupiti se s penezom ili vinom — znači zaključiti vremenny dogovor s duhami čudžego prostranstva, inače pot k věnčanju obrati se v bědu.

Prodolženje slěduje…

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Opuščajuči rodny dvor, slovjansky ženin stopaje za kraj znatnogo světa. Fizične prěpjatja v podobě zamknjenyh vrat i stroge tělesne praktiky pri pragu — to ne jest prazdnična igra, ale surove diplomatske akty. Člověk zaključaje dogovory s prostranstvom, plačjuči viru za pravo vtorgnuti se v čudžu sudbo, zabrati ottuda život i vratiti se nevidimym dlja zla.

🗝 Dnes my takože sretajemo se s zamknjenymi dverami na svadbah i «odkupami» v podjezdah, često ne razumějuči htoničnu suštnost togo šturma. Vspomnite, kako prohodil odkup nevěsty na svadbah, kde vy gostovali: koje ispytanja zdali se vam prosto zabavne, a v kojih (može byti, nesvědomo) javjala se ta strašna, drevna proba «čudžincev» na trvalost?

#folklor #etnografija #slovjansketradicije #svadbenyobred #svadba

🌑 Četyri straži izby: Granice čelovêčeskogo svêta (Čast 3)

V narodnoj topografiji četyri ugły izby — to ne jest prosto geometrija, ale četyri oporne stolpy, kore udrživajut natisk haosa. Dom, ograničeny četyrmi uglami, mysli sę kako znak istinnogo, pravidlnogo prostranstva, nadêjna obrona od zla. Lišiti sę uglov — to znači potratiti obronu: v pričitanjah obrušene ugły znamenajut raspad semje i prihod smrti. Upravo zato na granici, kde čelovêčsky svêt stanovi sę tenši i preliva sę v iny svêt, razviva sę najsurovêjša magična borba.

👁 Obitêl nevidimogo

Ugły žilišča — to jest gluboka periferija, uljubjeno mêsto žitja duhov i htoničnyh gostev. Tu gnêzdi sę domovoj: da by uspokojili razjarjenogo duha, bêlorusi okadžajut ugły makom i izrekajut ostry ukaz: «Дамавой, ідзі домой, а хата мая». No kromê «gospodara», ugły privlačajut i otkrytu nečist. V Arhangelskom kraju znajut: ako na Krščenije ne pokropiti ugły hozjajstvennyh budov svętoju vodoju, tam osêdut *šolyšny* (svętočne črty). Podlug tambovskyh vêrovanij, vêdmy plodęt svojih demoničnyh pomoščnikov — *kolovertyšev*, podkladajuči poslêd oštenjenoj suky upravo v zadnji ugol pod peč. Daze sezone duhy nagibajut sę k tomu mêstu: na Gomelščinê povêdajut, kako rusalka, privablena v dom osvęčenym pasom, cêly rok bezslovno prostojala v uglu izby.

☠ Sbros skvrny i udar zvonku

Kako najdalja od centra točka, ugol staje mêstom magičnogo odstranjenja. Tamo vylivajut vodu poslê umyvanja umrlca, mečut mydlo, trêsky od groba i obstrigane kołtuny — vse, čto dolžno navsegda ostaviti svêt živyh. Znajuči ranjivost seje granice, črne vražebnici bjut upravo po uglam. Bêlorusi vêręt, že pomor skota staje sę, ako čort ili koldun zakopal pod uglom hlêva svojo «suho jajce». Na Žitomyrščinê nanosęt smrtonosnu porču, zakopavajuči v četyri ugły haty grobovy pêsek, ugolj i kosti: «и там жить нихто нэ будэ — поўмирають». Zly tesar može proklęti stroitelstvo, udarivši obuhom sêkyry po každomu uglu i rekši: «Скольки тут углов, столько нехай будиць мирцвяцов» (Vitebščina).

⚔ Zapečatjenje granic

Da by obronili perimetr, Slovjani strojet gluhu obronu vněšnjih i vnutrênjih uglov. V Čisty četvrtok i na Krščenije ugły krstęt kredoju, uglem ili sadžeju od strastnoj svêče, da by v dom ne udaril grom i ne proniknul djavol. Bêlorusi Gomelščiny izgonęt nečist drevnoju formuloju: «адступися, враже, от четырёх углоў, ат пятый дверы». A ako mrtec počinaje «hoditi» i trevožiti rodinu, v Polêsju (selo Zabolotje) prinimajut radikalne mêry — vbijajut v zemlju na četyrjeh vněšnjih uglah doma osinove kolky, nagluho zatvarjajuči perimetr Javi od vtrgnenja mrtvyh.

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Četyri ugły v drevnoj inženjeriji prostranstva — to sųt švy vsesvêta. Oni skrepjajut krêhku klêtku čelovêčeskogo bytića, ale upravo tu tkanina realnosti jest najtenša i najpropustlivêjša. Ostavjajuči v uglu dar domovoju, vbijajuči osinovy kolok ili črtajuči krst svêčnoju sadžeju, seljanin ne zanimaje sę dekorom — on nese stražu na granici, fizično sšivajuči svoj svêt, da by v njego ne vtekla prvobytna tma.

🕯 Tradicija naučila nas instinktivno izbygati sêdênja «na uglu», a v tminê prazdnoj izby pogled sam od sebe trevožno klzne po uglam, iščuči pritajanų grozu. Kako vy objasnjajete sej gluboky fizičny diskomfort, i jest li v vašem domu «tmavy ugol», ktory do sego časa vyzyvaje bezslovno čuvstvo bezpokoja?

Podrobnêje o temê čitajte: Т. А. АГАПКИНА «Символика освоенного пространства: Угол»

#etnografija #slavjanskamitologija #folklor #dom #oberegi

🌑 Četyri straži izby: Žensky poljus (Čast 2)

Diagonala tradicijnogo žilišča jest postavlena na tvrdom naprjaženju dvu poljusov. Ako prednji (krasny) ugol jest zaljity světom i voobražaje mužsky zakon, to po diagonali od njego, pri peči, prostira se gluboka těnj — skryta granica ženskyh tajinstv i žiznenyh prěhodov. Nazyvany v narodu pečnym, babjim ili podovym (a inogda i *žoltym*), tutoj ugol tradicijno jest orientovany na zapad ili sever. To jest isključivo ženska teritorija (*kut*, *srěda*), skryta od čuđih oči zavěskami i doskovymi prěgorodkami.

🩸 Pologova kuma

Pečny ugol — to jest karantinna zona, kde člověk jest najboljě ranivy. Iměnno tu, za zavěsoju (pologom), izoljujut ženu vo vrěme porodov i v prve dni poslě nih, dokulj ona i dětetce sut bezzaščitni pred urokom (porčeju), ale pri tom i sami sut opasni dlja okružajučih. V Vitebskoj guberniji taku rodiču nazyvajut *pologova kuma*, u moravanov — *koutnica*, u slovakov — *kútnica*. Da by zaščitili od zla, toje temno prostranstvo kropet svjatoju vodoju, natirajut česnokom, posypajut solju i makom. Tytym sposobom, poměščajuči rodiču v pečny ugol, jejų, s jednoj strany, izoljujut od ostalnoj časti doma i drugyh členov semji, a so drugoj – jakby vracajut v jejnu «srědu».

💧 Slzny ugol

Dlja děvčiny-nevesty kut staje městom proščanija so svojeju prědnjeju prirodoju. V naricanjah toje město nazyvajut *smučnym* ili *slznym uglom*. Poslě zaručin (prosvatanja) nevesta fizično jest zamknjena v tutom prostranstvě: ona šije pridanoje, plače na lavkě i nariče, proščajuči se s děvičstvom. Iměnno tu, v «smučnom zadnjem ugolku», ona navsegda ostavjaje svoju «děvičju volju». I samo poslě ritualnogo obdarovanija gostev nevestu toržestvenno vyvodet iz-za pečneje zavěsy k ženixu v prednji ugol, čto označaje radikalnu směnu jejnogo socialnogo statusa.

🔥 Glas peči

Žensky poljus otzyvaje se na sudby svoih gospodynj. Po vitebskym věrovanjam, ako v izbě zlověsno trěšči *zapečje*, to prědskazuje blizku smrt kogosi iz žen semji (dokulj trěsk v krasnom uglu oběcaje gibelj mužu). Ale tutoj samy ugol privlači i žensku udaču: na Novgorodščině pri prěseljenju v novy dom hospodar vali po podlodze hlěb, i ako korovaj vali se k peči, to oběcaje bogatstvo iměnno gospodyni i uspěh v jejnyh domašnjih trudah.

Prodolženije slěduje…

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Pečny ugol v narodnoj inženjeriji — to ne jest prosto město dlja gotovanja, ale skryto gornilo roda. Ako v krasnom uglu žizn utvrdžaje se socialnym zakonom i vlastju prědkov, to v babjem kutu ona fizično zaradžaje se i transformuje črěz krov, slzy i boľ prěhoda. To jest skryta, temna strana bytija, bez ktorej jest nevozmožen svět fasadnogo mužskogo porjadka.

🗝 Peč i prostranstvo okolo njej dolgo vrěme ostavali se srdcem ženskoj tajny i městom samotnosti. V modernyh kvartirah pečej davno uže nema, ale potrěba v skrytom, bezpečnom «ženskom kutu» nikuda ne izčeznula. Kako i kde vy ustrojavate tutu nevidimu zonu samotnosti i obnovjenja sil v svojem nyněšnjem domu?

#etnografija #slavjanskamitologija #folklor #peč #ženskadolja

☀ Četyri straži izby: Mužsky poljus (Čast 1)

Tradično vostočnoslovjansko žilišče — to ne jest prosto ukrytje od nepogody, ale strogy diagonalny mikrokosmos, razčrteny na zony vplyva. Sakralnym epicentrom togo vesmira vystupaje perědnji ugol (onže *krasny ugol* v Rossiji, *pokut́* v Ukrajině, *kut* abo *pokuć* v Bělorusiji), vsegdy orientovany na vostok abo jug — tamo, kdě vshodi slunce. To jest teritorija absolutnogo porjadka, ktora protivostoji vněšnjemu haosu.

🧔🏻 Os gospodara

Krasny ugol jest nerazryvno svjazany so staršim mužem v domu — gospodarjem, ktory sootnosi se s prědkom-zaštitnikom. Vsa socialna i magična gravitacija semje sťahuje se semo. Na Polěsju babica zakopavaje placentu novorodženogo hlopca imenno na pokuti abo pod stolom, da by on vyrosl pravdivym gospodarjem i ostal se v domu, poka poslěd děvčice pogrebajut pod pragom. Po tomuže poljusu odsěvajut čudžincev: na Kostromskoj i Vologodskoj zemji zvanyh, čestnyh gostev posadžajut v perědnji ugol (*sutky*) i nazyvajut *sutnymi gostjami*, a nezvanyh ostavljajut pri pragu — to sut *kutni gosti*.

🌾 Zlato roda

Pravě v tom městu dom stykaje se s Vyššim. Na *božnici* (abo *božniku*) srodzi ikon hranjet se glavne magične artefakty prěžyvanja: dvojny klas (*sporina*), krsty iz těsta, izpečene na Srědokrestje, i ostadky trojičnoj zeleni. Na Vologodčině i v Arhangelskoj oblasti semo toržestvenno stavjet poslědnji požaty snop — *borodu*. Vo vrěme zimnyh svetkov gospodar sobstvennoručno prinosi v ugol sěno i snopy klasov (*diduh*, *snopik žita*), da by zabezpečil buduču žetvu («ščob zbižžja rodylo», kako govorjet na Volyni).

🚫 Strogy porjadok

Susedstvo s sakralnym epicentrom trěbuje tvrdoj discipliny. Lěgati nogami v storonu perědnjego ugla sčitaje se težkym grěhom. Vodu, v kotoroj prěd prazdnikami omyvajut ikony, vylivajut izvun doma strogo pod krasny ugol. Daže bezvrědne predmety tu prohodet surovy izbor: hotja v Ukrajině v perědnjem uglu podvěšivajut puste pysanky, inogda toj obyčaj strogo zabranjajut, ibo věrjet, že vo vrěme grozy v pustoj skorlupi kryje se satana.

Prodolženje slěduje…

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Perědnji ugol v slovjanskoj arhitekturě bytija — to ne jest prosto město dlja modlitvy, ale duhovny i socialny monolit. Tu vlast staršego muža fizično slivaje se s blagoslovjenjem prědkov i božskoju siloju. Udrživajuči toj poljus, gospodar doma doslovno «prikovyvaje» haos, ne pozvaljajuči entropiji vněšnjego světa razrušiti izvnutrja krěhku tkaninu semejnoj mežě.

🕯 Vspomnite planirovanije doma vaših babok abo dědov: koje predmety abo neglasne stroge pravila opredělili najbȯlje «čestno» město v žilišči, i kako razprědělili se města za stolom vo vrěme velikih semejnyh sborov?

#etnografija #slovjansketradicije #folklor #krasnyugol #žilišče

V školě nas učili, že doždž jest kondensat. Ale naši prědky znali drugu pravdu, daleko poetičnějšu: dlja Slovjanina nebo běše ogromno pastvišče.

⚡ Běle byky Nebes i črne byky Zemje

Pogledněte v gromovito nebo. Vidite li te běle, kupaste oblaky, ktore se nalivajut olovom? To sut «běle gověda» (běly skot). V srbskyh zagovorah, kogda na selo šla strašna hmuŕa s gradom, ženy vyběgali i vrikali, obraščajuči se k utopljenikam (ktori i pasli te stada): «O, Stojana-utopljenice! Vrati bělo stado! Ne puščaj v naše žita!».

Ale najbȯlje čudno — to sut barvy. Nebesny skot jest běly (grad, mlěčna pěna), a zemny skot, ktory dȯlžen obraniti ljudij, — črny. V Dragačevu jest zapisany poražajuči zagovor-vyzyv. Seljaci su vrikali oblaku: «Stoj, byku! Ne puščaj tvojih bělyh gověd! Naši črne (byky) vaših prěmogut, pobjut vaša gověda!». To ne sut prosto slova. To jest objavjenje vojny medžu Nebom i Zemjeju, kde «svoja» črna barva dȯlžna poběditi «tudžu» bělu.

🥛 Bitva za mlěko: Zduhači i vědra

Čamu že oblaky sut kravy? Zato že doždž jest nebesno mlěko, koreče zemju. Kogda na nebu grmi grom i lomajut se drěva — to ne jest prosto větr. To se bijut zduhači (ljudje-větrogonci) ili vědovnjaci. V Madžarsku (Baranja) jedin taky «vědovnjak» povědal: «My se prětvarjamo v bykov i bodemo se. Prijide iz Bulgarije byk… ja slomil jemu rebro».

A za čto oni se bijut? V Primorju i Hercegovině věrujut, že zduhači noset soboju «kabao» (dojilnik) i «varičak» (měrnu kadku za žito). Poběditi — to znači odnjati od neprijateljskogo zduhača toj dojilnik. Kto odnjame — u togo v selu bųde mnogo mlěka i žetvy. Groza — to jest kosmična bitva za udoj!

🗣 «Byk» v jezyku i magija slova

Znajete li vy, že v ruskyh narěčjah (vologodskyh, vladimirskyh) slovo «byk» znači «gromovy oblak»?

«Glej, kaky byk iz-za lěsa vylězaje» — govoret o črnom oblaku. To jest prěmy dōkaz togo, že dlja narodnogo săznanja oblak běše razjarjeno životno.

🎄 Koledna magija: «U mene kajmak jako pokrivadlo!»

Svez «Oblak = Mlěko» funkcionovala i v mirnoj magiji. V Srbiji na Koledu (ili v navečerje Jurjeva dnja) provodili čudovity ritual. V dom vhodiše «polaznik» (prvy gost). Jego tutže pokryvali tlstym pokrivadlom (guberom) i pytali: — Kako jest na dvoru? On dȯlžen běše odgovoriti, daže ako světilo slunce: — Oblatšno! (Ili: «Oblatšiska!»). Togda gospodynja radostno vriknula: — Na dvoru oblatšiska, a u mene kajmak jako tlstišča (jako to pokrivadlo)!

Logika jest železna: oblaky pokryvajut nebo, pokrivadlo pokryvaje gosta, to znači, že i tlsty kajmak debelym slojem pokryje mlěko. Oblak tut jest simvol obilja i tučnosti.

🔥 Mlěko protiv ognja

I poslědnje, najbȯlje mistično. Ako bliskavica (ogenj nebesny) zapalila dom, jego ne lzě běše gasiti vodoju. Voda ne berje božij ogenj. Gasiti požar od groma trěba běše mlěkom (ili syrovatkoju), i po možnosti — od črnoj kravy. Zde paki funkcionuje zakon podobnosti i protivnosti: nebesny ogenj možno ukrotiti samo tečnostju, ktora jest rodstvenna nebesnoj vlažnosti (doždžu-mlěku), a črna krava (zemna sila) gasi gněv neba.

Tako naši prědky žili v světě, kde vsaky grom běše udar rogov, a vsaky doždž — blagodatno mlěko s nebes.

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

👇 Pytanje k vam: V tom tekstu mene porazila ideja «korisnoj lži» za dobro (vrikati «Oblatšno», kogda jest jasno, da by bylo mnogo mlěka). A vy měli v rodině podobne «ritualne klamy»? Napriměr, grěšiti na kogo-to, kogda on ide na izpit, ili govoriti «ni puha ni pera», pošilajuči k črtu? Věrujete li, že slova «naopak» prinoset sčestje?

Podrobnějše o toj temě čitajte: N.I. Tolstoj «Očerki slavjanskogo jazyčestva».

#mifologijaslovjan #slovjanskamifologija