Category: Uncategorized @isv

🕰 Hroniky živogo vrěmene: Kalendar v glavě i posramjenje mudrecov (Čast 1)

V tradicionalnoj slovjanskoj kartině světa vrěme ne jest abstraktna sětka čisel na listu papira, ale težka, osetliva substancija, razlita v prirodě. Dlja sedljaka oficialny, napečatany v městě kalendar jest mrtvy instrument, otrvany od dyhanja zemlje.

🧠 Vnutranny hronometr

Guculy, ktori živut v nerazryvnoj svjazi s karpatskymi prirodnymi rytmami, opirajut se jedino na svoj vnutranny kompas. Oni voljet polzovati se «svojim domačim kalendarem iz glavy» (*своїм домашним календарем из голови*). Narodny urjad jest neumolimy: věkami kovano izkušenje preživanja nikogda ne sklame ani o prihodu velikyh prazdnikov (*с’єтки*), ani o budučej změně pogody. Městske že kalendary vnimajut se kako lžive listky, ktorym něma věry.

📜 Krah knjižnoj nauky

Sej surovy konflikt dvoh světopogledov bezporočno se odražaje v karpatskom folklorom sjužetu o městskyh učenyh — *mudragelikah* (*мудрагеликах*). Lěkar (*дохторь*), časovnik (*годинникарь*) i zvězdozrec (*звіздарь*), slěpo dověrjajuči knigam i mehanizmam, trpjet skrušitelno fiasko, kogda se obretut v selu pod prolivnym dožđem. Oni ne mogut predskazati livjeń, tręt ličenje vrěmene bez ciferblatov i ne znajut, kako izcěliti bolěst bez aptečnyh lěkov.

🐂 Živa fizika byta

Odgovor sedljaka posramjenym mudrecam otkryvaje istinnu, bezotkaznu tehnologiju života. Papierna nauka jest bezsilna tamo, kdě vrěme i pogoda čitajut se prěmo po srsti i větru. Dlja selskogo obyvatelja razpaljena glinjana peč jest najlěpši lěkar, jego vlastno nutro (*хлопска натура*) služi kako bezporočne časy, a domača skotina (*маржина*) rabotaje kako absolutny, bezpogrěšny prirodny kalendar.

Prodolženje slěduje…

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Abstraktno vrěme, zamknuto v tipografičskyh tablicah, jest lišeno plti. Tradicija uči, že istinny hronometr pulsuje v krvi, skripi v daskah poda i dyše v hlěvu. Cělkovito dověrje k pečatanomu slovu i městskym mehanizmam obračaje se v slěpotu, poka člověk, nerazryvno spajany s prirodnym urjadom, čita vrěme kako otvorenu, živu knigu, bez potrěby v krhkyh berlah civilizacije.

🕰 Městsky život davno odučil nas čuvstvovati vrěme bez ciferblatov i prognozov pogody v telefonu. Vspomnite si slučaj, kogda vaši starši rodny (ili vy sami) bezpogrěšno predskazyvali směnu pogody, točno vrěme dnja ili plodonosnosť lěta, opirajuči se jedino na svojo vlastno čuće, povedenje životnyh ili skryte prirodne znaky, i kako ta pronicatelnost togda objasnjala se v vašej rodině?

#folklor #etnografija #slovjansketradicije #guculy #narodnykalendar

🐻 Hronobiologija svadby: Četyrideset dnej nečistoty i medvědja koža (Čest 3)

V svadbenom obrędě nevěsta javjaje sę glavnym epicentrom hronologičeskoj anomalije. Prěkročivši prag doma ženjha, ona proryvaje prostranstvennu granicu, ale na dolge četyrideset dnej ostavaje v pustotě neprějdženogo vrěmene. V toj period ona imaje strašnu dvojenstvennu prirodu: kako izvor plodnosti ona jest mogučna (v zapadnoj Bolgariji ju navět prěoblačajųt v medvědicų, prinudžajųči tancovati obrędovy tanec), ale kako prišlec izvunka — smrtonosno opasna dlja ljudij.

🌑 Strah zahoda i zrkalov

Izolacija začinaje sę uže od zarųčin. Děvicě jest najstrigějše zabronjeno gledati v zrkalo až do bračnoj noći. Ona vpolně ljušaje sę prava na srodženje s vnějšnjim světom v temny čas dnja: na ulicu ne lězja izhoditi poslě zahoda slnca (*слънцето да не я залязва навън*).

🚫 Karantin běloj vlny

Poslě věnčenja začinaje sę 40-dnevny (a inogda i godovny) karantin. Mloda žena smatra sę «nečistoj». Svadbeno pokryvalo ne sńimajųt kako najdolže, da by ranlivu nevěstų ne ubili demoni-*lehusy*. Na ženų nakladajųt plotnu zavesu tabu: jej jest zabronjeno hoditi bosoj, s nepokrytoju glavoju ili bez vrhnjej odežy — v okolinah Odrina ona cěly god nosi dlgo bělo vlneno palto bez rukavov (*б’ала гунка*). Jej ne lězja približati sę do studenca, da by voda v njem ne «začrvivěla», i kategorično zabranjaje sę posěćati pogreby.

🗝 Izhod iz pustoty

Končenije karantina i izhod iz vrěmennoj pustoty djavajųt sę striktno po planu. Na četyridesety den čitaje sę očišćajuća molitva i rozdajųt sę obrędove hlěby. Ale polno sńatje ograničenij — ritualno «svlěčenje» (*събличане*) i «szuvanje» (*събуване*) — dogadžaje sę jedino v dni velikyh kalendarnyh uzlov: na Drevjanov den (Jurjev den), Vznesenije (*Спасов ден*) ili zimny Ivanov den.

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Prěhod medžu dvoma statusami v tradicionalnom obrazu světa — to ne jest mgliveno blyskanije prazdnika, ale medleno, mučiteljno prětapjanje jednoj formy v drugų. Mloda žena v tyh četyrideset dnej dělaje kako radioaktivny izotop prěhoda: ju ostro izolujųt tlstoju vlnoju i surovymi tabu, da by ona ne otrojila svoim graničnym stanjom živo prostranstvo gromady, a sam svět ne razgněvil jej nezrimo, jedva formujuće sę cělo.

🐻 Dnes starodavne karantiny sųt zabyte, ale instinkty ostavajųt. V ktoryh modernyh svadbenyh ili posljěsvadbenyh navičkah vy do tursilě jasno vidite želanje skryti, zatajiti ili izolirovati mladoporočenyh od čudžih očij?

Podrobnějše o temě čitajte: J.S. UZELJŇOVA «Vrěme v bolgarskoj svadbě»

#folklor #etnografija #slavjansketradicije #bolgari #svadba

—

*Справка:*

* Для обозначения шерсти/шерстяного использован общеславянский корень *vlna / vlneny* (ср. юж.-слав. и зап.-слав. *vlna*, др.-рус. *вълна*).

* «Разувание» переведено глаголом *szuvanje* (от *szuti* / *szuvati*), наиболее точным межславянским антонимом к *obuti* / *obuvati*.

🕸 Jedina gribnica magije: Kako su povezani horvatsky demon i karpatsky zmaj?

V prošlyh čestjah my obgovarjali strašnu demonologiju i obronnu magiju gradišćanskyh horvatov. No najbȯlje čudno v jihnoj kulturě jest to, že oni ne stvorili te ritualy v izolaciji. Etnolingvisty nazivajut take městnosti «ostrovnymi arealami» ili kapsulami vremene. Izučajuči jih, my vidimo nevidime niti, koje vežut vsu drevnu Evropu v jedinu mističnu sětku.

🐉 Karpatsky slěd: Jezdci na zmajach

Pamętate li strašnogo junaka, ktory vyzivaje burje — «garaboncijaša» (garaboncijaš)? Tuta sjužet prišel k vengerskym horvatam zvunka. To jest direktny odzvuk surovyh karpatskyh i rumunskyh legend o mogučih čornoknižnikah, ktori ukroćajut zmajev magičnoju uzdoju i lětajut na nih, upravljajuči vremenom i posylajuči razrušiteljny grad na polja vragov.

🌱 Zapadni slavjani: Koledne posěvy

V prošloj česti my govorili o cvětah, ktori rastut iz velikonočnyh drobinek. No ta magija jest znana ne samo horvatam. Dalje na sěver, u zapadnyh slavjan (v Čehiji i slovenskom regionu Gemer), seljaci su točno tako zakopyvali drobinky, no uže od kolednogo stola. Oni věrili, že v vesně iz nih izraste lěčebna vratić (pižma) ili kamilica. A v horvatskom Medžimurju to sveto rastenje daže sohranilo sobstveno ime — «koledno droptinje», to jest doslovno «koledne drobinky».

🕯 Slovensko pograničje: Bezglavni duhi

Susědstvo so slovencami takože ostavilo svoj slěd. V slovenskom Prekmurju (kako i u gradišćancev na jugu Vengriji) ljudi su do užasa bojali se bludnyh nočnyh ognjev. To ne byli prosto zgustky gaza, ale strašni bezglavni mrtvjaci so svěčeju vměsto glavy. Smatralo se, že v nih obratjajut se prokleti zemljoměrci, ktori pri životu nečestno dělili zemju, obmanjivajuči susědov.

🌑 Odzvuk pradomoviny

Nočni demoni, taki kako dušitelj «mrak» (mrak), ne urodili se na čudžině. Horvati su prinesli tu pamęt so soboju. Točno take věrovanja o tutom stvoru, ktory napadaje na dětence, do danyšnjego dne možno uslyšati na jihnoj historičnoj rodině: na poluotoku Istrija i v Licě.

ꏍꏍꏍꏍꏍꏍꏍ

Akademik N. I. Tolstoj vydělil na kartě Evropy osobne «arhaične zony» — zapovědniki, kde tradicija sohranila se najčistěje. K nim prinadležet: «arhi-arhaično» Polěsje, Rusky Sěver, zapadna čest Bolgarije, centralna i sěverovostočna Serbija, a takože poljska Kašubija. Gradišćanski horvati v svojiih anklavah stojet v jednom redu s nimi. Narodna kultura podobna jest na razbity džban: najduči oskolok s zaklinjanjem v avstrijskom selě, my razumějemo, že on idealno sojedinjaje se s obredom iz Slovakije i demonom iz Rumunije. Naš svět kogda-to govoril na jednom magičnom jezyku.

👇 Zapažali li jeste, kako bajky, znamenja ili strašne seljske pověrky vašeje babice (napriměr, o lěsovnikah, uroku ili domovyh) naglo v polnosti povtarjajut se v povědanjah ljudij, čiji prědci žili za tysęče kilometrov od vas? Čuli li jeste kogda-koli na sobě vplyv tejedine «gribnice» narodneje mistiky, ktora stira granice držav?

Podrobněje o temě čitajte: A. A. Plotnikova «Gradišćanski horvati Avstrije, Vengrije i Slovakije: etnolingvističesko izslědovanje».

#mitologijaslavjan #slavjanskamitologija #narodnepoverky #slavjansketradicije #slavjanskopaganstvo #slavjanskyfolklor #etnografija #tradicija

—

*Справка:* Метафора «единая грибница» переведена общеславянским словом *gribnica* (в значении мицелия), а сосуд/кувшин передан как *džban*, понятный большинству славян. Для персонажей низшей мифологии использованы универсальные корни: *lěsovnik* (леший), *urok* (порча/сглаз) и *dětenec* (младенец).

Na žalost, my velmi rědko pišemo članky v medžuslovjanskom języku v našem blogu, vslěd nedostatka vremeni. Aktivno vedemo blog samo v dvoh językah — russkom (https://slovene.online/ru/leshy-stories) i anglijskom (https://slovene.online/blog).

Hočete li pomogti nam prěvoditi teksty na medžuslovjansky język? Pišite nam na leshy @ slovene.online

Budemo zadovoljeni vašeju pomočju i blagodarni za vašu poddržku!

​Gospodar Lěsa

Link na dostavu / daunlodovanje komiksa: https://slovene.online/isv/komiks-diky-vepr/
ꏍ